Was Kortjakje een alcoholiste en

lichtte Berend Botje de verzekering op? 

 

Kinderliedjes zijn helemaal niet zo onschuldig als ze klinken. Dat ontdekte ik toen ik op Facebook in een discussie over de betekenis van kinderliedjes belandde. Er ging een wereld voor me open. Want wat dacht je bijvoorbeeld van die zieke Kortjakje? Dat bleek geen vrome dame te zijn, maar een alcoholiste die ’s zondags met zilverstukken haar zonden af kwam kopen. Volgens de blog van Bert van Zantwijk was Kortjakje in de zeventiende en achttiende eeuw een spotnaam voor een alcoholist. Ook deze en deze bron geven dat aan. Of was het nog ernstiger gesteld met deze dame? Want andere bronnen noemen haar een dame van lichte zeden. En ik dacht in mijn onschuld altijd dat ze met een Bijbel met zilveren sloten naar de kerk ging. Je begrijpt, ik zat op het puntje van mijn stoel.

 

 

 

En onze gezellige Berend Botje uit Zuidlaren?

Volgens Wikipedia is één van de verklaringen is dat hij met opzet wrakke schepen de zee opstuurde, dat die vergingen en hij het verzekeringsgeld opstreek. Vervolgens verdween hij met de noorderzon naar Amerika. Anderen beweren dat Berend Botje de dienstplicht van Napoleon probeerde te ontduiken door aan te monsteren op een schip. En zo doen er nog wat verhalen de ronde. Ze staan in een zeer uitgebreide blog van Bert van Zantwijk.

 

De discussie kwam lekker op stoom en nog vele andere voorbeelden kwamen op de proppen.

Ken je ook die beruchte Joepie Joepie

Joepie Joepie is gekomen
heeft m’n meisje weggehaald
maar ik zal er niet om treuren
gauw een ander weer gehaald.
Tralaa lalalala

 

Die ja. Zomaar een meisje afpakken. Hoe durft hij?

Maar sommigen beweren dus dat het liedje over kindersterfte gaat. Joepie Joepie is een verbastering van Joost, een naam voor de duivel, die dus kinderen komt halen. Om het verdriet te verdringen werden vrouwen weer snel zwanger om op die manier een nieuw kindje te ‘halen’. Wow. Die had ik niet zien aan komen. En dat laten ze dan onschuldige kinderen zingen.

 

 

 

En ook bij andere kinderliedjes bleken we massaal de plank mis te slaan.

Omdat ze zo oud zijn, hebben we te maken met een veranderde semantiek. De woorden betekenen inmiddels heel wat anders dan vroeger. De topicstarter kreeg namelijk kromme tenen van het volgende liedje:

Su-ja su-ja kindje
Wat ben je nu weer stout?
Heb je pijn in je buikje?
Of zijn je voetjes koud?
Ik zal een vuurtje stoken?
En een papje koken?
Het wiegje gaat van wik-wak
Door die kleine dikzak

Het irritatiewoord? Stout! Blijkt stout gewoon een ouderwets woord voor huilen te zijn! En als je de rest van het liedje leest, lijkt dat wel te kloppen. Want degene die zingt probeert op alle manieren het ongemak van het kindje weg te nemen. Duidelijk gevalletje van: ‘Oeps, verkeerd begrepen.’

 

Nog een klassieker:

Klap eens in je handjes, blij, blij, blij!
Op je boze bolletje allebei.
Handjes in de hoogte,
handjes in de zij,
zo varen de scheepjes voorbij.

Waarom ‘boos’ vroeg iemand zich af. Maar dat boos blijkt te slaan op broze bolletje of juist een bolleboosje. Je mag zelf kiezen welke uitleg je het leukste vindt 😉 Je ziet, je kunt er een hele studie van maken als je wilt.

 

 

 

Een andere boosdoener:

Schuitje varen,
theetje drinken,
varen we naar de overtoom,
drinken we zoete melk met room,
zoete melk met brokken,
kindje mag niet jokken.

 

‘Mogen grote mensen wel jokken dan?’, merkte iemand terecht op.

Maar als we dieper in de geschiedenis duiken, komt ook hier weer een pikante versie boven water. Bert van Zantwijk schrijft dat een tweede variant eindigde met ‘Meisje ken je al jokken?’ En jokken betekende vroeger ‘de liefde bedrijven’. Zo was in oude vertalingen de Bijbelse Isaak ‘jockende met Rebecca sijne huysvrouwe’. In dat licht bezien krijgen het spelevaren, theetje drinken en de zoete melk met room ook een dubbele betekenis. Wellicht dat het meisje daarom in de loop der tijd is veranderd in een kindje dat niet mocht jokken?

 

En dan het vreemde liedje:

Daar was laatst een meisje loos
Dat wou gaan varen
Dat wou gaan varen
Daar was laatst een meisje loos
Dat wou gaan varen als lichtmatroos (klik hier voor de volledige tekst) 

Het blijkt te gaan om een jonge vrouw die zich als man verkleedt om te gaan varen. Als ze haar werk verprutst, dreigt er een pak rammel en komt het bedrog uit. Au!

 

 

 

En zo zijn er nog veel meer voorbeelden te noemen.

Denk maar aan ‘1, 2 in de maat anders wordt de juffrouw kwaad.’ Kan écht niet vond iemand. Een ander ergerde zich aan ‘Moriaantje zo zwart als roet’ of ‘Klikspaan boterspaan met dat bijtende hondje en het krabbelende poesje’ en ook ‘Kleine Chineesje sjing, sjang, sjong’ kon op weinig goedkeuring rekenen. Een ander noemde het liedje ‘1, 2, 3, 4, 5 de bakker sloeg zijn wijf al met een houten hamertje zo de darmen uit het lijf’. Au! Gelukkig heb ik dat versje vroeger nooit geleerd. 

 

Opeens zat ik rechtop in mijn stoel.

Want iemand had het over het Franse kinderliedje Alouette gentille alouette waarbij het er niet zo zachtaardig aan toe gaat. Ergens in een stoffig hoekje van mijn brein ging een deurtje open. Op de kleuterschool heb ik ooit een liedje met dat woord geleerd. Een bijgevoegd linkje bevestigt dat mijn vermoeden juist is. Dat vreemde liedje was dus Frans. Een jarenlang raadsel eindelijk opgelost :-) Geen wonder dat ik er niets van snapte. Alouette betekent leeuwerik en die arme vogel wordt geplukt. Het doel? Kinderen de lichaamsdelen leren. Juist. Dat kan toch ook op een minder gewelddadige manier?

 

 

 

Al met al was een geweldig topic om te lezen.

Vooral de tips die mensen gaven om sommige liedjes toch te kunnen zingen. Bestaande teksten aanpassen zodat het wél aanvaardbaar is. Iemand sikkeneurde dat het beeld van die gezellig Berend Botje voorgoed veranderd is. En voortaan zing je ook minder onschuldig ‘Altijd is Kortjakje ziek.’ In het laatste geval kun je overschakelen op ‘Twinkel, twinkel kleine ster’ of ‘Olifantje in het bos’ want dat heeft dezelfde wijs. Alhoewel, een feministische vriendin van me liep ooit te foeteren op dat olifantje. ‘Waarom is die weer heel cliché op zoek naar zijn mama? En niet naar zijn papa? Veel te rolbevestigend!’ En zo blijft het lastig om het iedereen naar de zin te maken 😉

 

Hebben jullie ook kinderliedjes waar je de kriebels van krijgt? Laat het ons weten.

2017-10 Tekst: Alice ten Napel voor MoederBrein. Foto: Flickr – Photo Sharing.

 Muziek algemeen